Αυτογνωσία

Μιλώντας πολύ συχνά για συνειδητό, υποσυνείδητο, ασυνείδητο. Τους τρεις αυτούς διαφορετικούς χώρους του ψυχισμού είναι απαραίτητο να ξεκαθαρίσουμε την σημασία ξεχωριστά του καθενός απ’ αυτούς

Στο συνειδητό κατ’ αρχήν επίπεδο βρίσκουμε το άτομο σε άμεση επαφή με την πραγματικότητα, την οποία γνωρίζει και αντιλαμβάνεται και κάθε εμπειρία και έννοια αυτής της πραγματικότητας παρουσιάζεται αμέσως στη μνήμη του.
Το υποσυνείδητο επίπεδο είναι μια ενδιάμεση περιοχή που περιέχει ιδέες, αναμνήσεις, σκέψεις που μπορούν να φτάσουν σε συνειδητό επίπεδο (Με τη διαδικασία του ελεύθερου συνειρμού.)
Το ασυνείδητο τέλος είναι μια περιοχή όπου υπάρχουν απωθημένες συναισθηματικές εμπειρίες και ορμές που παρά πολύ σπάνια μπορούν ν’ αντιληφτούν και να γνωριστούν από τον άνθρωπο.
Τα όρια όμως ανάμεσα σ’ αυτές τις περιοχές δεν είναι πάντα σταθερά και μόνιμα. Υπάρχει περίπτωση το υποσυνείδητο να φτάσει στο συνειδητό, ενώ το υλικό που βρίσκεται στο ασυνείδητο μπορεί να φτάσει στην συνείδηση μόνο αν ξεπεραστεί το τείχος της αντίστασης που προβάλλει το άτομο ή της άμυνας απέναντι στην ανάμνησή του.

Μια τέτοια αντίσταση, βέβαια, είναι συστατικό μιας φυσιολογικής προσωπικότητας, και πως για να υπάρξουν όνειρα βασική προϋπόθεση είναι η μειωμένη αντίσταση που υπάρχει κατά τη διάρκεια του ύπνου. Γι’ αυτό το λόγο τα όνειρα είναι πολύ σημαντικά για την κατανόηση της ψυχικής κατάστασης του ατόμου. Διότι πράγματι ο μηχανισμός διήγησης και ερμηνείας ενός ονείρου λειτουργεί ως εξής: το άτομο αφού ονειρευτεί και ξυπνήσει είναι σε θέση να θυμηθεί και να διηγηθεί ορισμένα πράγματα του ονείρου του, αν και ασυνείδητα προσπαθεί να το αλλάξει με αλλαγές που είναι αποδέκτες από τη συνείδηση. Αυτό είναι το φανερό περιεχόμενο του ονείρου. Εκείνο που έχει σημασία είναι εκείνο που κρύβεται πίσω από το φανερό. Πρόκειται δηλαδή για ένα λανθάνον θα λέγαμε περιεχόμενο που μεταμορφώνεται σε σύμβολα που ανακαλύπτονται με την ψυχαναλυτική ερμηνεία, έτσι ώστε φανερώνονται ιδέες και καταστάσεις που μπορεί να δυσαρεστούν το άτομο.

Και η ερμηνεία των ονείρων καθώς και ο ελεύθερος συνειρμός είναι δύο βασικά στοιχεία για την άσκηση ψυχανάλυσης μέσα από τα οποία μπορεί κανείς να φτάσει στη διάγνωση της νεύρωσής του και στη θεραπεία του.

Μιλώντας όμως για νεύρωση, τίθεται αμέσως το πρόβλημα της αρρώστιας – υγείας. Η ψυχική υγεία ισορροπείται όταν το άτομο έχει την ικανότητα να αφομοιώνει φαινομενικά αντίθετες ορμές μ’ έναν τρόπο οργανικά υγιή, να δέχεται σαν μέρος του εαυτού του αυτές τις τάσεις, που με μια πρώτη ματιά φαίνονται σαν εχθροί κάθε υγιούς προσαρμογής. Το άτομο, λοιπόν, που είναι ανίκανο να δεχτεί αυτές τις τάσεις σαν μέρος του εαυτού του, που πρέπει να τις αποκηρύξει, ανήκει στην κατηγορία του «ψυχικά άρρωστου». Επειδή όμως η λέξη ψυχικά άρρωστος είναι ένας όρος αρκετά αυστηρός και καλύπτει ένα μεγάλο φάσμα κατηγοριών είναι καλύτερα να σταθούμε στην αντίφαση ανάμεσα στο φυσιολογικό και στο μη φυσιολογικό, που στην πραγματικότητα δεν είναι αντίφαση, αλλά δύο πόλοι της ίδιας έννοιας. Αυτή λοιπόν η αντίφαση, που είναι αντίθετη με την οργανική χαρακτηρίστηκε σαν νεύρωση, γεγονός που μπορεί να συμβαίνει στον καθένα από μάς.

Βέβαια, εδώ πρέπει να επισημάνουμε πως κάθε ψυχικός μηχανισμός έχει βρει ορισμένους τρόπους προφύλαξης από δυσάρεστα ερεθίσματα, με σκοπό να διαφυλάξει την ενότητα της προσωπικότητας. Και δε μιλάμε για άλλους παρά για τους μηχανισμούς άμυνας που κινητοποιεί το άτομο για να προστατεύει από το άγχος που δημιουργεί η υπερβολική ένταση από τη σύγκρουση του συνειδητού και του ασυνείδητου. Κάθε προσβολή στην ακεραιότητα της συνείδησης δημιουργεί δυσφορία, αν όχι έντονο συναισθηματικό πόνο. Η επιστράτευση των αμυντικών μηχανισμών αποτελεί ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών. Μια συμπεριφορά π.χ μπορεί να είναι αμυντική και χαρακτηρίζεται από επιθετικότητα.

Ακόμα δεν πρέπει να παρεξηγήσουμε το γεγονός πως οι αμυντικοί μηχανισμοί δεν ευνοούνται σαν «άλλοθι» που επινοούν οι άνθρωποι σε συνειδητό επίπεδο για να δικαιολογήσουν τον εαυτό τους ή τις πράξεις τους.

Αυτοί οι μηχανισμοί λειτουργούν κάτω από την επιφάνεια της γνώσης και γίνονται σημαντικοί όταν έχουν αναπτυχθεί πολύ, στη δημιουργία ψυχικών διαταραχών και στις δυσκολίες της θεραπείας τους. Αυτό όμως οι μηχανισμοί δεν αποτελούν δείγματα αφύσικης σκέψης ή ενέργειας.

Αν λάβουμε υπ’ όψη μας ότι τα είδη και οι δυνατότητες των ψυχοσυναισθηματικών διαταραχών – είτε πρόκειται για ψυχώσεις, είτε πρόκειται για νευρώσεις είτε απλά για κατάπτωση είναι τόσο πολύπλοκες, τότε πρέπει να καταλήξουμε στη διαπίστωση που φτάνουν και οι ψυχοθεραπευτές ότι υπάρχουν τόσες ψυχικές διαταραχές όσοι και οι άνθρωποι που τις έχουν. Παρ’ όλα αυτά η ψυχοθεραπεία μας έδωσε με το πέρασμα του χρόνου ένα σύστημα ταξινόμησης που μας προσφέρει έναν λεπτομερή χάρτη για τις διαταραχές της ψυχικής λειτουργίας.

Προσπαθώντας να κατηγοριοποιήσουμε τις ψυχικές διαταραχές θα ξεκινήσουμε πρώτα από τις διαταραχές που εμφανίζονται στο συναισθηματικό πεδίο. Στην περίπτωση αυτή, τα συναισθήματα που παρουσιάζονται, σχετίζονται με τα συναισθήματα. Περιλαμβάνουν το άγχος, την κατάθλιψη, την απάθεια, την εχθρότητα, κ.λ.π. Αυτά τα συναισθήματα θεωρούνται ικανά να θεραπευτούν και εξαρτώνται από τη στάση και τις αντιλήψεις του ατόμου.

Ας δούμε τώρα τις διαταραχές στης σκέψης. Τα συμπτώματα, εδώ, αφορούν τις δυνατότητες κρίσης, αντίληψης, αναγνώρισης. Περιλαμβάνον έμμονες ιδέες (επίμονες ψεύτικες πεποιθήσεις), το μπλοκάρισμα(δυσχέρειες στην μνήμη, την αντίληψη) την ασυναρτησία (αποδιοργάνωση σκέψης), τη φοβία.

Δημήτρης Μπούκουρας

Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
http://www.dimitrismpoukouras.gr/themata-psychologias/psychologia/autognosia