Η σχέση του παιδιού με τις γονείς είναι μια σχέση αμφίδρομη, η οποία αρχί-
ζει να διαμορφώνεται από τη στιγμή της γέννησης, με ανεξίτηλα κάθε φορά
σημάδια στη σύσταση του ψυχισμού του ενηλίκου􀀑 Τα ίχνη μιας μετέπειτα νεύ-
ρωσης ή απλώς και μόνο μιας συμπεριφοράς και ενός τρόπου σκέψης ο οποί-
ος θεωρείται καθοριστικός στην ζωή του μετέπειτα ενηλίκου χρειάζεται να
αναζητηθούν στα πρώτα αυτά χρόνια, στην παιδική του ηλικία, κατά την οποία
εικόνες, ιδέες, επιθυμίες, φαντασιώσεις, όρια, απαγορεύσεις και εν γένει ει-
δικοί τρόποι απόλαυσης εγχαράσσονται τις περισσότερες φορές κατά τρόπο
ασυνείδητο στον ψυχισμό του􀀑 Τραυματικές και ευχάριστες εμπειρίες, ακατα-
νόητες εικόνες, έντονα συναισθήματα, απώλειες, συναντήσεις, συναισθημα-
τικά και νοητικά ερεθίσματα ποικίλου περιεχομένου συνθέτουν το υλικό που
προσδιορίζει το υποκείμενο καθ’ όλη την πορεία της ζωής του􀀑
Ποια είναι η ουσία της αναπτυξιακής πορείας του παιδιού και ως εκ τού-
του της στάσης την οποίαν θα πρέπει να κρατήσουν οι γονείς απέναντί του,
προκειμένου να τη διευκολύνουν και να την ενισχύσουν; Ότι σε κάθε αναπτυ-
ξιακό στάδιο, το οποίο σχετίζεται με την διαμόρφωση και την αλλαγή των σω-
ματικών, κινητικών, γνωστικών και συναισθηματικών του αναγκών και δυνα-
τοτήτων, το παιδί αντιδρά με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο, χρειάζεται μια
εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση σε σχέση με τη νέα του πραγματικότητα􀀑
Οι αλλαγές αυτές δεν είναι θεαματικές􀀑 Αποτελούν μια διαδικασία με μικρά
βήματα, τη σταδιακή μετάβαση από τη μια γνωστική ή κινητική κατάσταση του
παιδιού στην άλλη, μια ανεπαίσθητη συνήθως διαδικασία εξέλιξης τόσο για
το ίδιο το παιδί όσο και για τους ίδιους τους γονείς􀀑 Η έμφαση όμως η οποία
χρειάζεται να δοθεί στο συναισθηματικό πλαίσιο των αλλαγών αυτών, η προ-
σαρμογή δηλαδή στα νέα δεδομένα της γνωστικής και κινητικής ζωής του
παιδιού είναι καθοριστική για την ομαλή εκτύλιξή της􀀑
Στην ψυχανάλυση ο Φρόυντ έχει παρουσιάσει την πλέον επιτυχημένη ανά-
λυση των αναγκών και των επιθυμιών οι οποίες σχετίζονται με την αναπτυξιακή
πορεία του παιδιού, κυρίως έως την ηλικία των πέντε ετών􀀑 Ο Φρόυντ μίλησε
για στάδια ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού, τα οποία διέρχο-
νται από τα επιμέρους όργανα του σώματος που κυριαρχούν στην εκάστοτε
εξελικτική περίοδο􀀑 Στη βάση αυτή διέκρινε το στοματικό στάδιο, το πρωκτικό,
το φαλλικό, το στάδιο της λανθάνουσας και το στάδιο της ετερόφυλης σεξου-
αλικότητας􀀑 Το κάθε στάδιο ονοματίζεται από το αντίστοιχο ανατομικό όργα-
νο του σώματος που κυριαρχεί στη δεδομένη χρονική περίοδο και αποτελεί
τον δίαυλο επικοινωνίας του παιδιού με τον εξωτερικό κόσμο􀀑 Οφείλουμε να
επισημάνουμε ότι το πέρασμα από το ένα στάδιο στο άλλο γίνεται σταδιακά,
χωρίς θεαματικές αλλαγές και ασυνέχειες􀀑
Η λογική της εξελικτικής αυτής πορείας του ατόμου είναι η εξής: η ψυ-
χοσυναισθηματική και ψυχοκινητική ανάπτυξή του εξελίσσεται σε στάδια, τα
οποία διαδραματίζουν έναν ξεχωριστό, μοναδικό ρόλο στη διαμόρφωση του
ψυχικού του κόσμου, δεδομένου ότι το κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από ένα
συγκεκριμένο αντικείμενο συναισθηματικής επένδυσης􀀑 Ο τρόπος με τον
οποίο θα αλληλεπιδράσει το άτομο με το εκάστοτε αντικείμενο θα ορίσει και
τη συμπεριφορά του, στον βαθμό που θα διαμορφώσει με τον ανάλογο τρόπο
αντίστοιχους τομείς του ψυχισμού του􀀑
Με λίγα λόγια, όταν αναφερόμαστε στην ανάπτυξη του παιδιού δεν εννο-
ούμε απλώς τις αλλαγές οι οποίες συμβαίνουν στο σώμα του, τις αλλαγές σε
σχέση με τις κινητικές του δυνατότητες και τις γνωστικές του κατακτήσεις, τις
οποίες ασφαλώς και μπορούν να τις επηρεάσουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο
βαθμό οι γονείς με τη στάση τους, επισπεύδοντάς τες ή επιβραδύνοντάς τες,
αλλά πρωτίστως για τις συναισθηματικές αντιδράσεις του παιδιού που σχετί-
ζονται με τις αλλαγές αυτές, τις οποίες βέβαια τώρα οι γονείς δύνανται όχι
απλώς να τις επηρεάσουν αλλά και να τις καθορίσουν πλήρως􀀑 Ας τα δούμε
όμως αναλυτικά􀀑
Α. Βρεφική-νηπιακή περίοδος
Το πρώτο στάδιο της ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού είναι αυτό
το οποίο ο Φρόυντ ονομάζει στοματικό και αναφέρεται στην πρώτη περίοδο
της ζωής του παιδιού, έως και τον 18ο μήνα􀀑 Ονομάζεται στοματικό διότι το
στόμα αποτελεί το κυρίαρχο μέσο επικοινωνίας του νεογέννητου με το περι-
βάλλον: από εκεί λαμβάνει την τροφή του, η οποία του παρέχει και τα πρώτα
28
συγκεκριμένα αισθητικά ερεθίσματα, μέσω του στόματός του αρθρώνεται το
πρώτο του κλάμα, το οποίο θα επιφέρει την καθησυχαστική απάντηση, την
παρουσία δηλαδή του ανθρώπου που το φροντίζει􀀑
Οι αλλαγές του παιδιού στον σωματικό τομέα έχουν αναλυθεί διεξοδικά
σε πολλά σχετικά συγγράμματα􀀑 Ενδεικτικά αναφέρουμε πως στον σωματικό
τομέα το βάρος νεογέννητου είναι περίπου 3 κιλά, στο 1ο έτος φτάνει τα 9
κιλά, ενώ 2ο έτος τα 12 κιλά􀀑 Σημαντικός ως προς την αναπτυξιακή αυτήν πο-
ρεία είναι ο μητρικός θηλασμός και ο απογαλακτισμός, ο τρόπος με τον οποίο
δηλαδή η μητέρα διαμορφώνει την πρωταρχική επαφή με το παιδί της και του
επιβάλλει κατ’ ουσίαν και τα πρώτα όρια στη σχέση αυτήν, διερχόμενα από
τη συχνότητα, την κανονικότητα και τον τρόπο επαφής􀀑 Με ανάλογο τρόπο
διαμορφώνεται και η σχέση αυτή για τη μητέρα η οποία δε θηλάζει το παιδί􀀑 Εν
προκειμένω είναι προτιμητέα η δική της και μόνο επαφή με το παιδί κατά την
πράξη της παροχής του γάλατος με το μπιμπερό, η άνετη επαφή του παιδιού
με το σώμα της και εν γένει η αποβολή κάθε τάσης ενοχοποίησής της για την
δυσκολία της να θηλάσει το παιδί, διότι σε μια τέτοια περίπτωση το άγχος της
μεταδίδεται􀀑
Από τον 4ο μήνα το παιδί είναι σε θέση να λάβει στερεά τροφή, ενώ από
τον 12ο εκφράζει την προτίμησή του για διάφορες τροφές􀀑 Και εδώ η στάση
της μητέρας είναι καθοριστική, αποτελεί μέρος της αρχικής διαδικασίας επι-
βολής των ορίων στη συμπεριφορά του παιδιού􀀑 Η παροχή της τροφής χρει-
άζεται όπως και πριν μια κανονικότητα, σε σταθερά χρονικά διαστήματα, ανά
τρίωρο ή τετράωρο και όχι με βάση τα ευκαιριακά ξεσπάσματα του παιδιού,
δημιουργώντας έτσι ένα σταθερό πλαίσιο αναφοράς για την ρύθμιση των βα-
σικών του πρωτογενών αναγκών􀀑
Στον κινητικό τομέα, θεωρητικά, ένα παιδί στον 7ο μήνα είναι σε θέση να
κάθεται μόνο του, στον 10ο μήνα μπορεί να έρπει, στον 11ο μήνα να περπα-
τά οδηγούμενο, στον 14ο να στέκεται όρθιο και στον 15ο να περπατά μόνο
του􀀑 Κατά τις πρώτες ημέρες ζωής το νεογέννητο παρουσιάζει ουσιαστικά μια
εντελώς αντανακλαστική συμπεριφορά αναφορικά με την κινητικότητά του,
η οποία μετά το δεύτερο μήνα αρχίζει να οργανώνεται και να γίνεται κατευ-
θυνόμενη· αρχικά με την κατάκτηση της δυνατότητας προσήλωσης σε ένα
κοντινό αντικείμενο περί τον τρίτο μήνα ζωής και τη δυνατότητα παρακολού-
θησης της κίνησης μέσα στους επόμενους δύο􀀑 Από τον πέμπτο μήνα και
μετά το βρέφος θα πρέπει να αρχίζει να στηρίζει το κεφάλι του· για αυτό μέχρι
εκείνον τον μήνα απαιτείται μεγάλη προσοχή και στήριξη της κεφαλής και του
αυχένα από τον άνθρωπο που κρατά το βρέφος στην αγκαλιά του􀀑 Παράλ-
ληλα εκδηλώνονται και τα πρώτα δείγματα της συλληπτικής ικανότητας και
29
της διαφοροποίησης της λειτουργίας του χεριού􀀑 Μέχρι τον έβδομο μήνα το
βρέφος δύναται να καθίσει και με αυτό τον τρόπο διευρύνεται το οπτικό του
πεδίο και μπορεί να αναζητήσει αντικείμενα που του κρύβουμε􀀑 Σε αυτή την
ηλικία χρησιμοποιεί πια κανονικά τον αντίχειρα και αρχίζει να γνωρίζει τον
κόσμο φέρνοντας όλα τα αντικείμενα στο στόμα του􀀑 Περί τον δέκατο μήνα
αναμένονται οι πρώτες απόπειρες βάδισης, ακολουθεί η βάδιση με στήριξη
μέσα στους επόμενους δύο με τρεις μήνες, ενώ η ολοκλήρωση του εγχειρή-
ματος στον απόλυτο βαθμό αναμένεται να ολοκληρωθεί μέχρι τη λήξη του
στοματικού σταδίου, δηλαδή μέχρι τον δέκατο όγδοο μήνα􀀑
Στον τομέα της εξέλιξης του γλωσσικού του συστήματος, από το αρχικό
ψέλλισμα των πρώτων μηνών και τις ιδιόρρυθμες λέξεις, κατά τον 10ο μήνα
μπορεί να αρθρώνει τις πρώτες του λέξεις, ενώ τον 18ο μήνα δημιουργεί πλέ-
ον ελλειπτικές προτάσεις􀀑 Καθοριστική είναι και εδώ η μορφή της αλληλεπί-
δρασης με τους γονείς του􀀑 Εκείνο το οποίο χρειάζεται είναι να αντιμετωπίζουν
ως προς το ζήτημα αυτό το παιδί σαν έναν μικρό ενήλικο, να του παρέχουν
πολλά και ποικίλα γλωσσικά ερεθίσματα, να επεκτείνουν τις ελλειμματικές του
προτάσεις και να το παρακινούν για ομιλία􀀑
Ο συναισθηματικός κόσμος του παιδιού στο στάδιο αυτό διέρχεται από μια
περίοδο εναλλαγής διέγερσης και ηρεμίας και εν συνεχεία δυσφορίας κατά
τον 1ο μήνα, από μια περίοδο διάκρισης θετικών συναισθημάτων, όπως χαρά
και ευχαρίστηση, κατά τον 3ο μήνα, από μια περίοδο θυμού και φόβου κατά
τον 6ο μήνα, από μια περίοδο προσκόλλησης, θαυμασμού και αφοσίωσης
κατά τον 12ο μήνα και από μια περίοδο ζήλειας κατά τον 18ο μήνα􀀑 Τα χα-
ρακτηριστικά των συναισθηματικών του αυτών μεταβολών και διακυμάνσεων
είναι η μεγάλη τους ένταση, καθώς το παιδί τα βιώνει στον υπέρτατο βαθμό, η
σχετικά μικρή τους διάρκεια και η διαρκή τους εναλλαγή􀀑
Σε αυτήν την πρώτη φάση το βρέφος δε συνειδητοποιεί τον τρόπο με τον
οποίο ικανοποιούνται οι ανάγκες του ή τι είναι αυτό που τις ικανοποιεί􀀑 Ως εκ
τούτου, ο άνθρωπος ο οποίος το φροντίζει, δηλαδή η μητέρα, αποτελεί τη
συνέχεια της ίδιας του της ύπαρξης􀀑 Μεταξύ του παιδιού και της μητέρας,
μεταξύ του παιδιού και του κόσμου, τον οποίον ενσαρκώνει η μητέρα, δεν
υπάρχουν όρια􀀑 Στην αρχή το βρέφος δεν μπορεί να διαχωρίσει τον εαυτό
του από τον Άλλον , εν προκειμένω τη μητέρα, η οποία ικανοποιεί τις ανάγκες
του􀀑 Μονάχα σταδιακά, από τον δεύτερο μήνα, αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι
υπάρχει κάποιος άλλος ο οποίος φροντίζει τις ανάγκες του -και αυτό μέσα
από μια σειρά δυσάρεστων εμπειριών, όταν δηλαδή οι άμεσες ανάγκες του
παύουν πλέον να ικανοποιούνται αυτομάτως􀀑
Στο στάδιο αυτό δηλαδή το παιδί δε γνωρίζει άμεσα ποιες είναι οι ανάγκες
30
του αυτές􀀑 Δε γνωρίζει ότι πεινάει, ότι διψά, ότι κρυώνει, ότι πονά και καθώς
δεν τις αναγνωρίζει κατακλύζεται από ανεξέλεγκτο άγχος, έως ότου αυτές
ικανοποιηθούν􀀑 Από το βασανιστικό αυτό άγχος, πυρήνας του οποίου είναι
ο φόβος για τη διατήρηση της ύπαρξής του, το παιδί σώζεται μονάχα από τη
μητέρα του ή από το πρόσωπο το οποίο καλείται να ενσαρκώσει το αναγκαίο
αυτό μητρικό πρότυπο􀀑 Η απειλητική φύση του άγχους υφίσταται διότι το βρέ-
φος δε δύναται να αναγνωρίσει λόγου χάριν την πείνα ως πείνα, ως μια απλή
βιολογική ανάγκη, αλλά ως μια απροσδιόριστη απειλή για την ύπαρξή του􀀑
Και η μητέρα χρειάζεται να βρίσκεται ακριβώς εκεί, να εξασφαλίζει αυτήν την
απαραίτητη σιγουριά· να λειτουργεί δηλαδή ως μια μορφή παρουσίας, η οποία
δύναται να κατευνάσει κάθε τέτοια μορφή υπαρξιακού άγχους􀀑 Εν ολίγοις, η
ύπαρξη της μητέρας είναι αυτή η οποία θα υποδείξει στο παιδί ποιες είναι οι
ανάγκες του αλλά και στη συνέχεια, με την παρουσία της, θα φροντίσει να
ικανοποιήσει τις ανάγκες του αυτές􀀑
Η συμπεριφορά του παιδιού, καθ’ όλη την διάρκεια του σταδίου αυτού,
υπαγορεύεται αποκλειστικά από τις ανάγκες του και την άμεση ικανοποίησή
τους􀀑 Δεν μπορεί ούτε να τις μεταθέσει ούτε να τις αναβάλει, εξ’ ου και η
πιεστική επίδραση του κλάματος, το οποίο κοινοποιεί την επείγουσα συνθή-
κη στο περιβάλλον􀀑 Η απόλυτα εγωκεντρική συμπεριφορά του βρέφους μάς
επιτρέπει να ονομάζουμε αυτό το στάδιο και «ναρκισσιστικό», δεδομένης της
τάσης του για προσαρμογή της πραγματικότητας αποκλειστικά και μόνο στις
δικές του ανάγκες􀀑
Η σχέση εξάρτησης, την οποία δημιουργεί με τη μητέρα, στηρίζεται ακρι-
βώς σε αυτήν τη βάση της άμεσης απόκρισης στο αίτημά του και την κατα-
πραϋντική της δράση στο γενικευμένο άγχος που το κατακλύζει􀀑 Ο βαθμός
ετοιμότητας της μητέρας καθορίζει και το θετικό ή αρνητικό συναίσθημα του
βρέφους απέναντί της: γίνεται το «καλό αντικείμενο», όταν ανταποκρίνεται
άμεσα και του προσφέρει απόλυτη ικανοποίηση και ηδονή, ενώ γίνεται το
«κακό αντικείμενο», όταν καθυστερεί􀀑 Στην περίπτωση που δεν υπάρξει η
επιθυμητή ανταπόκριση στο κλάμα το βρέφος αμύνεται στην απειλή με τον
μοναδικό πάντοτε μηχανισμό άμυνας που διαθέτει τους πρώτους μήνες της
ζωής του, την «άρνηση»: αρνείται το άγχος, αποσύρεται και πέφτει σε απά-
θεια, με σκοπό τη διατήρηση και συσσώρευση όλης του της ενέργειας για να
παραμείνει στη ζωή􀀑
Η ωρίμανση του κεντρικού νευρικού συστήματος επιτρέπει, ύστερα από
τους πρώτους μήνες του στοματικού σταδίου, να επέλθει η σταδιακή απο-
μάκρυνση από τη σχέση εξάρτησης με τη μητέρα􀀑 Η διαδικασία της ανεξαρ-
τησίας του μωρού από τη μητέρα αναμένεται με την ολοκλήρωση του πρώ-
31
του έτους􀀑 Από τον τρίτο μήνα όμως δύναται να παρατηρήσουμε τα πρώτα
σημάδια αυτής της διαδικασίας, όταν για πρώτη φορά εμφανίζεται το «κοι-
νωνικό χαμόγελο» του βρέφους, το οποίο δεν απευθύνεται αποκλειστικά
στη μητέρα αλλά σε οποιοδήποτε πρόσωπο παρουσιασθεί κατά πρόσωπο
μπροστά του􀀑 Στον όγδοο περίπου μήνα εμφανίζεται μια περίοδος εντόνου
άγχους, όταν κάποιο άγνωστο άτομο για το βρέφος το προσεγγίσει εν απου-
σία του οικείου προσώπου, συνήθως της μητέρας, το οποίο του προσφέρει
συναισθηματική ασφάλεια􀀑
Στο στάδιο αυτό δηλαδή εμφανίζεται η συνθήκη προσκόλλησης του παι-
διού στο μητρικό κυρίως πρότυπο και εν συνεχεία το άγχος του αποχωρι-
σμού, το οποίο συνδέεται με την απομάκρυνσή του από το πρόσωπο αυτό􀀑
Ενώ δηλαδή έως τον 5ο μήνα η προσκόλληση του παιδιού χαρακτηρίζεται
ως αδιαφοροποίητη, προσκολλάται δηλαδή αδιακρίτως στα άτομα τα οποία
το φροντίζουν, από τον 6ο μήνα η προσκόλληση γίνεται μονοπροσωπική, συ-
νήθως προς τη μητέρα, με παράλληλο το άγχος προς τα ξένα πρόσωπα τα
οποία το πλησιάζουν􀀑 Το άγχος αυτό συνιστά ένα άγχος αποχωρισμού από
τη μητέρα, το οποίο κατευνάζεται συνήθως στη συνέχεια, τον 18ο μήνα, κατά
τον οποίο το παιδί αναπτύσσει πλέον πολλαπλές προσκολλήσεις􀀑
Εν κατακλείδι, στο στάδιο αυτό, το στοματικό, διαμορφώνεται η συμβι-
ωτική σχέση του παιδιού με τη μητέρα του􀀑 Στη λακανική ψυχανάλυση το
πρώτο αυτό στάδιο της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης του παιδιού ονομάζε-
ται φαντασιακό􀀑 Το παιδί διαμορφώνει μια φαντασιακή σχέση με τη μητέρα
του, τη σχέση της απόλυτης δυάδας, κατά την οποίαν η επιθυμία του ταυτί-
ζεται απολύτως με την επιθυμία της μητέρας του, τον απόλυτο και ακέραιο
Άλλο􀀑 Η μητέρα είναι η πρώτη τροφός αλλά και το άτομο το οποίο τείνει
να κατευνάσει το άγχος του παιδιού, να ικανοποιήσει τις ανάγκες του, να
του υποδείξει δηλαδή, και μάλιστα στον μέγιστον βαθμό, πως η ύπαρξή του
στον κόσμο καθορίζεται πάντοτε από κάποιον άλλον􀀑 Ονομάζεται δε φαντα-
σιακό διότι τα όρια μεταξύ του κόσμου του παιδιού και της πραγματικότητας
αδυνατούν να τεθούν· όλα βρίσκονται στη σφαίρα της επιθυμίας του και της
ικανοποίησης του αιτήματός του􀀑
Το επόμενο εξελικτικό στάδιο, το οποίο εκτείνεται χρονικά κατά το δεύτερο
και τρίτο έτος, ο Φρόυντ το ονόμασε πρωκτικό􀀑 Και αυτό διότι στο στάδιο αυτό
το παιδί κατακτά τον έλεγχο των σφιγκτήρων του· μια καθοριστική κατάκτηση,
η οποία αποτελεί και την πρώτη αίσθηση των δυνατοτήτων του, της ικανότητάς
του δηλαδή να ικανοποιεί μόνο του κάποιες βασικές του ανάγκες􀀑 Για αυτό
και κυρίαρχα χαρακτηριστικά στο στάδιο αυτό της εξέλιξης του παιδιού είναι
η αυτονομία και ο αρνητισμός, απότοκες συνθήκες της αίσθησης ότι ελέγχει
32
τις σωματικές του λειτουργίες και ως εκ τούτου της πρωταρχικής διαδικασίας
επιβολής της δικής του βούλησης􀀑
Στον σωματικό τομέα συνεχίζεται η ανάπτυξη, όχι βέβαια με τον γοργό
ρυθμό της βρεφικής ηλικίας, αλλά με βάση την προσωπική παρέμβαση στον
χώρο, μέσω της άσκησης και της εμπειρίας􀀑 Το παιδί στο στάδιο αυτό είναι
σε θέση να ελέγχει την κίνηση􀀑 Και καθώς ανακαλύπτει την κίνηση και την
εκλαμβάνει ως μια πρωταρχική μορφή ικανοποίησης, επιθυμεί να την καθο-
ρίζει το ίδιο και μόνο􀀑 Επιταχύνει, επιβραδύνει, ανεβαίνει στις σκάλες, στα
έπιπλα, «οργώνει» τον χώρο􀀑 Πρωταρχική τάση αυτονόμησης, η οποία απαιτεί
την προσοχή των γονέων􀀑 Αφ’ ενός μεν ώστε να μην το διαψεύσουν, να μην
του κόψουν δηλαδή τα φτερά τη στιγμή που τα ανοίγει για πρώτη φορά για να
κινείται στον κόσμο, αφ’ ετέρου δε ώστε να το προφυλάξουν από οποιοδήπο-
τε πρακτικό κίνδυνο, διότι το παιδί κινείται ανεξέλεγκτα χωρίς να είναι σε θέση
να υπολογίζει τους κινδύνους στον χώρο􀀑
Στον γλωσσικό τομέα συνεχίζει η ανάπτυξή του καθώς και η άμεση εξάρτη-
σή της από τα γλωσσικά ερεθίσματα που παρέχονται στο παιδί􀀑 Το παιδί είναι
πλέον σε θέση να χρησιμοποιεί το «εγώ» καθώς και να σχηματίζει προτάσεις
με τη χρήση έξι έως οκτώ λέξεων􀀑 Εν γένει αρχίζει να οικειοποιείται άμεσα
την πραγματικότητά του, να ζωγραφίζει κάθετες, οριζόντιες γραμμές και εν
συνεχεία κύκλο􀀑
Στον συναισθηματικό τομέα, η συνεχής ανάπτυξη του κεντρικού νευρικού
του συστήματος καθώς και η εκ παραλλήλου σταδιακή οριοθέτησή του σε
σχέση αφ’ ενός μεν με τη μητέρα, η οποία αποτελεί και το πρωτοπαθές αντι-
κείμενο αγάπης όπως είδαμε, καθώς αυτή έχει αναλάβει τη φροντίδα του,
αφ’ ετέρου δε με το ευρύτερο περιβάλλον, επιδρούν καθοριστικά στη δια-
μόρφωση του ψυχικού κόσμου του παιδιού􀀑 Το υπαρξιακό άγχος της πρώτης
περιόδου αντικαθίσταται προοδευτικά από το άγχος της απώλειας του αντι-
κειμένου, του πρωταρχικού δηλαδή αντικειμένου αγάπης, της μητέρας ή του
ατόμου το οποίο έχει αναλάβει τη φροντίδα του βρέφους􀀑 Το άγχος αυτό,
το άγχος του αποχωρισμού, όπως το προαναφέραμε στο στοματικό στάδιο,
υποχωρεί χάρη στην επιβεβαίωση που παρέχει η καθημερινή εμπειρία της πα-
ραμονής του ατόμου αυτού στη ζωή του παιδιού καθώς και χάρη στη συνεχή
φροντίδα, την οποία του παρέχει αφειδώς􀀑 Η φαντασιακή σχέση μεταξύ μητέ-
ρας και παιδιού, την οποίαν προαναφέραμε, η σχέση της απόλυτης δυάδας,
συνεχίζει να υφίσταται, σταδιακά όμως, προς το τέλος του εξελικτικού αυτού
σταδίου, αρχίζει να δοκιμάζεται και να εισέρχεται πλέον μια άλλη αρχή, μια
άλλη κανονικότητα, ο τρίτος, ο συμβολικός νόμος του πατέρα􀀑
Γενικότερα, η ανάπτυξη του κεντρικού νευρικού συστήματος συμβάλλει σε
33
έναν θεμελιώδους σημασίας τομέα, στην αυτόματη λειτουργία των σφιγκτή-
ρων􀀑 Η λειτουργία αυτή πυροδοτεί πρωτόγνωρα αντικρουόμενα αισθήματα,
όπως ευχαρίστηση και δυσαρέσκεια, ένταση και χαλάρωση, καθώς το παιδί
αποκτά την ικανότητα να ελέγχει σύμφωνα με την προσωπική του επιθυμία,
ανά πάσα στιγμή, όλη αυτήν τη διαδικασία􀀑 Το παιδί δηλαδή δοκιμάζει για
πρώτη φορά τη γεύση της εξουσίας, η οποία εκφράζεται αρχικώς προς τον
εαυτό του και στη συνέχεια προς το περιβάλλον στο σύνολό του􀀑 Η εξουσία
αυτή, ο έλεγχος των σφιγκτήρων, το προικοδοτεί με την αίσθηση απόλυτης
κυριαρχίας στις συναλλαγές του με τους γονείς: είναι σε θέση να ελέγξει τις
σωματικές του ανάγκες, να «τα κάνει» ή «να μην τα κάνει πάνω του» μόνο και
όταν αυτό θελήσει, ρυθμίζοντας δηλαδή όλη αυτήν τη διαδικασία με βάση
τις απαιτήσεις του από τους γονείς και την αίσθηση την οποίαν αποκομίζει
από αυτούς σχετικά με την ικανοποίηση των αναγκών του􀀑 Η εσωτερική αυτή
δύναμη, την οποία αρχίζει να συγκροτεί, σχετίζεται βέβαια πρωτίστως με το
γεγονός ότι λύνεται το υπαρξιακό άγχος της προηγούμενης περιόδου: το παι-
δί δηλαδή δεν ταλανίζεται από τις βασανιστικές, απειλητικές και φοβογόνες
σκέψεις αναφορικά με τη ζωή ή την επιβίωσή του􀀑 Αντιθέτως, καλείται πλέον
να διευθετήσει το ίδιο αυτήν την αίσθηση της απόλυτης εξουσίας επί των άλ-
λων, την οποία του παρέχει ο έλεγχος των κοπράνων􀀑
Εν κατακλείδι, στο πρωκτικό αυτό στάδιο, του δευτέρου και τρίτου έτους
της ανάπτυξης του παιδιού, κυριαρχεί η τάση αυτονόμησής του, η αίσθηση
πως μπορεί να κάνει μόνο του πολλά πράγματα τα οποία το αφορούν􀀑 Συνθή-
κη η οποία πολλές φορές παραξενεύει τους γονείς, καθώς είχαν συνηθίσει το
παιδί προσκολλημένο πάνω τους, δηλώνοντας και εμπράκτως αυτήν την ανά-
γκη ή και συνήθως αδυναμία του􀀑 Τώρα βλέπουν ένα παιδί να προσπαθεί να
ανεξαρτητοποιηθεί και όχι μονάχα αυτό, αλλά και να έχει έντονα την ανάγκη
να το εκφράσει􀀑 Το γεγονός αυτό σημαίνει πως σε καμία περίπτωση δεν χρει-
άζεται να αντιμετωπίζουν το παιδί όπως το αντιμετώπιζαν πριν, ως υπερβολικά
δηλαδή προσκολλημένο στη γονεϊκή ασφάλεια, αλλά να του ενισχύουν αυτήν
την τάση αυτονόμησης, να το βοηθούν και να του παρέχουν τα ανάλογα ερε-
θίσματα και να το ενθαρρύνουν για κάθε του επίτευγμα και κατάκτηση􀀑
Στο επόμενο εξελικτικό στάδιο, το οποίο ο Φρόυντ ονομάζει φαλλικό, κα-
θώς η ανάπτυξη του παιδιού διέρχεται από την οικειοποίηση των γεννητικών
οργάνων, και το οποίο συμπίπτει ηλικιακά με το 4ο έως το 5ο έτος και την
εκτύλιξη του οιδιποδείου συμπλέγματος, η γνωστική και συναισθηματική ανά-
πτυξη του παιδιού διέρχεται από μία εντελώς διαφορετική βάση􀀑
Στην εν γένει ψυχοσυναισθηματική, γλωσσική και κινητική ανάπτυξη
του παιδιού στο στάδιο αυτό σημειώνονται θεαματικές αλλαγές, καθώς τα
34
παιδιά οικειοποιούνται επαρκώς την πραγματικότητα και επιθυμούν να την
αναπαραστήσουν􀀑 Στο 4ο έτος προσπαθούν να απεικονίσουν ό,τι βλέπουν,
ενώ στο 5ο έτος μπορούν να απεικονίσουν ολόκληρο το σώμα ζωγραφίζο-
ντας πλέον και το τετράγωνο􀀑 Η δημιουργική τους δράση φτάνει πλέον σε
ένα πολύ υψηλό σημείο, μπορούν να χορεύουν, να μιμούνται διάφορους
ρόλους, να κάνουν διάφορες κινήσεις, να κατασκευάζουν διάφορα σχέδια
στο παιγνίδι τους, να παίζουν φανταστικά παιγνίδια, να έχουν διάφορους
φανταστικούς συντρόφους -ανθρώπους ή και όχι- στους οποίους αποδί-
δουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά􀀑
Η γλώσσα τους είναι πλέον πλήρως εξελιγμένη, έχουν κατακτήσει σε ικα-
νοποιητικό βαθμό τις αναγκαίες γλωσσικές δομές, η φαντασία τους βρίσκεται
σε πλήρη έξαρση, ενώ η σκέψη τους παραμένει σε ένα καθαρά εγωκεντρικό
επίπεδο αδυνατώντας να δουν τα πράγματα πέρα από τον ίδιο τους τον εαυ-
τό􀀑 Η συναναστροφή τους όμως με τους συνομήλικούς τους, η ένταξή τους
στις παρέες τους αρχίζει να δημιουργεί την αίσθηση της συλλογικότητας, των
αμοιβαίων υποχωρήσεων και του τρόπου συναλλαγής, παρόλη την εγωκε-
ντρικότητα της σκέψης αλλά και της πρόθεσης του παιδιού της ηλικίας αυτής􀀑
Επίσης, συγκεχυμένες είναι ακόμη οι γνώσεις τους ως προς τον ρόλο του
φύλου, καθώς, ενώ γνωρίζουν τις λέξεις αγόρι και κορίτσι, εκλαμβάνουν την
διαφοροποίησή τους μονάχα σε σχέση με τα εξωτερικά τους χαρακτηριστικά,
τα επιφανειακά, χωρίς να αντιλαμβάνονται τη δομική τους διαφορά􀀑
Ποια είναι όμως στο στάδιο αυτό η λειτουργία του οιδιποδείου συμπλέγμα-
τος ως κυρίαρχου συμπλέγματος για τη διαμόρφωση του ψυχισμού του παι-
διού; Το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, και μάλιστα η επιτυχής του έκβαση, σηματο-
δοτεί ότι το παιδί αποκόπτεται πλέον καθοριστικά από τη σχέση μονομερούς
προσκόλλησης προς το μητρικό πρότυπο, από τον πρωταρχικό φαντασιακό
δεσμό με τη μητέρα, η οποία του κάλυπτε όλες τις βασικές και φαντασιακές
ανάγκες, και εισέρχεται στον κόσμο του συμβολικού, στον κόσμο του Νόμου,
στη συμβολική αναγκαιότητα του πατρικού προτύπου􀀑
Η σχέση πλέον του παιδιού δε συνιστά την αντανάκλαση της συμβιωτικής
του σχέσης με τη μητέρα, τη σχέση της απόλυτης δυάδας και της αδυναμί-
ας αποκόλλησης από το εξιδανικευμένο μητρικό πρότυπο αλλά αποτελεί μια
σχέση εναρμονισμού με τις έξωθεν πατρικές επιταγές􀀑 Με απλά λόγια, έως
το στάδιο αυτό το παιδί ήταν απολύτως ταυτισμένο με τη μητέρα􀀑 Η επιθυμία
της κατ’ ουσίαν αποτελούσε και δική του επιθυμία, κανένας δεν μπορούσε
να υπεισέλθει στη δυαδική αυτή μορφή ταύτισης, πολλές φορές εκατέρωθεν
διαμορφωμένη, καθώς την ευνοούσε με τη στάση της και η ίδια η μητέρα􀀑 Μό-
λις τώρα η πατρική φιγούρα αρχίζει να αποκτά υπόσταση, ισχύ, να λειτουργεί
35
ως εκείνη η οποία δύναται να αποκόψει το παιδί από αυτήν τη σχέση μονομε-
ρούς προσκόλλησης προς τη μητέρα􀀑 Ο πατέρας ενσαρκώνει τον νόμο, την
απαγόρευση, την αναγκαία αρχή, ώστε το παιδί να ξεπεράσει τον σκόπελο
των οιδιπόδειων ταυτίσεων􀀑
Να τονίσουμε ότι το οιδιπόδειο σύμπλεγμα εκτυλίσσεται σε επίπεδο ασυ-
νειδήτου· πρόκειται δηλαδή για μια διεργασία η οποία διαφεύγει της άμεσης
επίγνωσης, της σκοπιμότητας ή της πρόθεσης του ίδιου του ατόμου κατά την
περίοδο που εκτυλίσσεται ή την περίοδο της μετέπειτα ανάπλασής του στον
λόγο του, στις αφηγήσεις του πλέον ως ενηλίκου υποκειμένου􀀑 Μέσω του
οιδιπόδειου το παιδί συνειδητοποιεί τις βασικές λειτουργίες του φύλου􀀑
Το αγόρι για παράδειγμα υιοθετεί τον ρόλο του ανδρικού φύλου, καθώς
ταυτίζεται με τον πατέρα􀀑 Έως τότε θεωρούσε πως η μητέρα τού ανήκει, πως
τίποτε δεν μπορούσε να υπεισέλθει στη μεταξύ τους σχέση􀀑 Όταν αρχίζει και
συνειδητοποιεί το εύρος της πατρικής φιγούρας, τη συμβολική της ισχύ, τον
ρόλο του δηλαδή σε σχέση με τη μητέρα, τότε σκέφτεται την αποκόλληση από
το μητρικό πρότυπο, με λιγότερο ή περισσότερο για το ίδιο οδυνηρό τρόπο
κάθε φορά􀀑 Η μητέρα είναι πλέον υπόθεση του πατέρα, το ίδιο το παιδί θεω-
ρεί πως κακώς την επιθύμησε, αν και συνεχίζει βέβαια να την επιθυμεί, εξ ου
και το άγχος του ευνουχισμού, η τιμωρία δηλαδή την οποία θα μπορούσε να
του επιφέρει η επιθυμία του αυτή από τον πατέρα􀀑 Επιτυχής έκβαση του οι-
διπόδειου σημαίνει ταύτιση με τον πατέρα, υιοθέτηση δηλαδή του ρόλου του
φύλου του, και παράλληλα έκφραση μιας πρωταρχικής αμφιθυμικής στάσης:
αγάπης και μίσος για την πανίσχυρη αυτήν πατρική φιγούρα􀀑 Αγάπη και θαυ-
μασμός από τη μία, πλήρης δηλαδή αποδοχή της ισχύος του και της αναγκαι-
ότητάς του, επιθετικότητα και μίσος από την άλλη, για όλα εκείνα τα οποία ως
απαγορευτική αρχή τού στερεί􀀑 Μια πρωταρχική σχέση αμφιθυμίας, η οποία
συνοδεύει τον ψυχικό βίο του παιδιού στη μετέπειτα εξέλιξή του􀀑
Αλλά και στο κορίτσι οι συνιστώσες του οιδιποδείου συμπλέγματος είναι
απολύτως ευδιάκριτες􀀑 Η πρωταρχική μορφή προσκόλλησης προς τη μητέρα
ισχύει και εδώ, καθώς και για τα κορίτσια η μητέρα αποτελεί την πρωταρχική
συμβιωτική φιγούρα􀀑 Η ανακάλυψη όμως της ανατομικής διαφοράς των φύ-
λων, το γεγονός δηλαδή της συνειδητοποίησης της έλλειψης του ανδρικού
γεννητικού οργάνου από τα κορίτσια, μια έλλειψη η οποία γίνεται αντιληπτή
κατά την περίοδο αυτήν, στρέφει το κορίτσι, σε επίπεδο πάντα ασυνειδήτου,
ενάντια στην μητέρα, καθώς την θεωρεί υπεύθυνη, αφού και εκείνη έχει τα
ίδια χαρακτηριστικά􀀑 Ταυτόχρονα στρέφει τις βλέψεις του προς τον πατέρα,
το πλέον ολοκληρωμένο στα μάτια του και απόλυτο ον, καθώς διαθέτει την
ανατομική πληρότητα􀀑 Εν προκειμένω η σχέση αμφιθυμίας διαμορφώνεται
36
ως προς τη μητέρα, η οποία της στερεί τον πατέρα αλλά ταυτόχρονα συνεχίζει
να αποτελεί και το πρωταρχικό αντικείμενο αγάπης􀀑
Εδώ ακριβώς προκύπτουν κάποια ζητήματα αναφορικά με τη στάση των
γονέων προς το παιδί, στα οποία αξίζει να σταθούμε διεξοδικά􀀑
Η στάση των γονέων στο συγκεκριμένο εξελικτικό στάδιο είναι εξίσου κα-
θοριστική􀀑 Όπως είδαμε, στο προηγούμενο στάδιο έπρεπε να δοθεί ιδιαίτερη
έμφαση στην ανάγκη αυτονόμησης του παιδιού􀀑 Στο στάδιο αυτό χρειάζεται
να προσεχθεί πολύ η τάση δημιουργίας ενοχών, καθώς το παιδί αρχίζει να
διαμορφώνει το υπερεγώ, την εξωτερική δηλαδή απαγόρευση, και να εσωτε-
ρικεύει την ενοχή η οποία πηγάζει από εκείνη􀀑 Με απλά λόγια το παιδί αρχίζει
να νιώθει ένοχο για τις πράξεις του, να υπολογίζει στη γνώμη και την επίπληξη
των άλλων, φοβούμενο μήπως χάσει την εύνοιά τους􀀑
Εδώ ακριβώς τίθεται το ζήτημα των ορίων για τα παιδιά, ένα ζήτημα το
οποίο θα αναπτύξουμε διεξοδικά στο επόμενο κεφάλαιο, μόνιμη εστία προ-
βληματισμού για το παιδί􀀑 Στη σχέση του παιδιού με τη μητέρα, διαμορφωμέ-
νη στη λογική της δυάδας, όπως αναφέραμε προηγουμένως, δεν μπορεί να
τεθεί το ζήτημα ορίων στην πλήρη του διάσταση􀀑 Τα όρια αρχίζει κατ’ ουσίαν
να τα επιβάλλει η ύπαρξη της άλλης μορφής, του τρίτου, του πατέρα, με έναν
καθοριστικό και απόλυτο τρόπο􀀑 Για τον λόγο αυτόν η μητέρα χρειάζεται να
εισάγει διαρκώς τη συμβολική ισχύ του πατέρα στην καθημερινότητα του παι-
διού, να διαμορφώνει μαζί με τον πατέρα του μια ενιαία στάση ως προς την
αντιμετώπιση της συμπεριφοράς του παιδιού, με σαφείς και ξεκάθαρες ανα-
φορές για τις δυνατότητες και τα όρια στη συμπεριφορά του􀀑
Παράλληλα, καθοριστικό είναι το πρωταρχικό αίσθημα αμφιθυμίας, αγά-
πης και μίσους του παιδιού προς τον γονέα του, το οποίο συνεχίζει να εκτυ-
λίσσεται σε όλη την υπόλοιπη ζωή􀀑 Πρόκειται για ένα απολύτως φυσιολογικό
αίσθημα, το οποίο προκύπτει και από την ίδια τη στάση των γονέων του: από
τη στιγμή που γεννιέται ένα παιδί οι γονείς το παρωθούν διαρκώς όχι να τους
μοιάσει αλλά να τους ξεπεράσει, να γίνει δηλαδή κάτι παραπάνω σε αυτούς·
ένα αίτημα το οποίο του διοχετεύουν όχι μονάχα ασυνείδητα αλλά και συ-
νειδητά􀀑 Απόλυτο ναρκισσιστικό αίσθημα των γονέων, το οποίο όμως πολλές
φορές ενδέχεται να οδηγήσει το παιδί σε αδιέξοδο, καθώς καλείται να ξε-
περάσει τους γονείς του σε όλα τα επίπεδα, με θεμιτά ή αθέμιτα για το ίδιο
μέσα, ενώ πολλές φορές αισθάνεται ανίκανο να το καταφέρει, γεμίζοντας
απογοήτευση, άγχος και ενοχές􀀑
Η ενοχή είναι ενδεικτική για το συγκεκριμένο ηλικιακό στάδιο, καθώς ανα-
πτύσσεται σε σχέση με αυτό που ονομάζουμε «εγώ» και «ιδανικό του εγώ»􀀑 Ας
θεωρήσουμε πως το εγώ αντιστοιχεί στην εικόνα την οποίαν έχει το παιδί για
37
τον εαυτό του και το ιδανικό του εγώ στην εικόνα την οποία θεωρεί πως έχουν
οι άλλοι για αυτό, ό,τι δηλαδή περιμένουν οι άλλοι, εν προκειμένω οι γονείς
του, ώστε να το αγαπούν, να το εκτιμούν και να το θαυμάζουν, η εικόνα δηλα-
δή η οποία αντιστοιχεί στο εξιδανικευμένο εγώ􀀑 Όταν η απόσταση μεταξύ των
δυο αυτών αρχών είναι μικρή, όταν εγώ και ιδανικό του εγώ ταυτίζονται, τότε
θεωρητικά το παιδί δεν αντιμετωπίζει κάποια ιδιαίτερη δυσκολία􀀑 Όταν όμως
η απόσταση αυτή είναι μεγάλη, όταν δηλαδή το παιδί απέχει πολύ από εκείνο
το οποίο θα ήθελε να είναι στα μάτια των άλλων, τότε αρχίζουν οι δυσλειτουρ-
γικές καταστάσεις􀀑
Πώς συνδέεται ο ρόλος και η στάση των γονέων με τη διαμόρφωση του
ιδανικού του εγώ; Με πολύ απλά λόγια, οι γονείς χρειάζεται να ενθαρρύνουν
το παιδί τους και να του δείχνουν διαρκώς πως το αγαπούν για αυτό ακριβώς
που είναι􀀑 Με τον τρόπο αυτόν το βοηθούν να συνειδητοποιήσει πως η εικόνα
την οποίαν έχει για τον εαυτό του είναι ακριβώς εκείνη την οποίαν έχουν και
οι γονείς του για εκείνο, και πως δεν χρειάζεται να αναπτύξει ή να επιθυ-
μήσει ένα εντελώς διαφορετικό εγώ για να γίνει αντικείμενο αποδοχής και
θαυμασμού από τους άλλους, εν προκειμένω τους γονείς του􀀑 Σε μια τέτοια
περίπτωση θα βρίσκεται διαρκώς στην μάταιη αναζήτηση μιας εξιδανικευμέ-
νης συνθήκης, μιας ανέφικτης συνθήκης την οποίαν δε θα την αγγίζει ποτέ,
διογκώνοντας έτσι το άγχος της αποτυχίας και ως εκ τούτου τις ενοχές για
εκείνο το οποίο δεν κατάφερε ποτέ να επιτύχει􀀑 Το παιδί επιζητεί διαρκώς την
αγάπη των γονέων του και εκείνο που φοβάται διαρκώς είναι μήπως τη χάσει,
μήπως δεν καταφέρει δηλαδή να ανταποκριθεί σε αυτό που περιμένουν από
εκείνο, στις απαιτήσεις δηλαδή που έχουν από αυτό􀀑
Β. Σχολική περίοδος
Έχοντας επομένως διαβεί αυτό το στάδιο της προσχολικής περιόδου, με τα
χαρακτηριστικά γνωρίσματα των μεταβολών της βρεφικής και νηπιακής ηλικί-
ας, το παιδί εισέρχεται σε ένα εξίσου καθοριστικό στάδιο της ανάπτυξής του,
το στάδιο το οποίο συμπίπτει χρονικά με την ένταξή του στο σχολικό περιβάλ-
λον􀀑 Οι σημαντικές αλλαγές στον σωματικό κινητικό τομέα έχουν πλέον επιτε-
λεσθεί, ενώ σε συναισθηματικό και γνωστικό επίπεδο έχουν τεθεί τα πρώτα,
τα απαραίτητα θεμέλια για τη διαμόρφωση του μετέπειτα πιο σύνθετου συναι-
σθηματικού και γνωστικού του κόσμου􀀑
Οι αλλαγές δεν έχουν πια ποσοτικό αλλά κυρίως ποιοτικό χαρακτήρα􀀑 Το
παιδί είναι πλέον σε θέση να επιτελεί ολοκληρωμένες νοητικές πράξεις και
όχι αποσπασματικές, γνωρίζει τους απόλυτους και τους τακτικούς αριθμούς,
μπορεί να επικεντρώνεται σε περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά, γνωρίζει
38
το βασικό λεξιλόγιο, ανάγνωση, γραφή􀀑 Η σκέψη του εν γένει αποκτά δημι-
ουργικό χαρακτήρα και έχει αναπτύξει έναν ισχυρό βαθμό αυτενέργειας, ο
οποίος του επιτρέπει να προσαρμοσθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στις
γνωστικές και συναισθηματικές απαιτήσεις του περιβάλλοντός του􀀑
Το χαρακτηριστικό ωστόσο γνώρισμα της περιόδου αυτής είναι η αναδια-
μόρφωση του κόσμου του με βάση την ένταξή του στο σχολικό περιβάλλον,
εν ολίγοις η εναρμόνιση της συμπεριφοράς του με τις απαιτήσεις της συλλο-
γικότητας, της συλλογικής συνύπαρξης πλάι στους άλλους􀀑 Μια συνύπαρξη
η οποία δεν έχει πάντοτε τα επιθυμητά αποτελέσματα τόσο για το παιδί όσο
και για την οικογένειά του, καθώς σε πολλές περιπτώσεις η ασφάλεια και η
ευχαρίστηση της διαβίωσης στο οικογενειακό περιβάλλον δοκιμάζεται, όταν
το παιδί βγαίνει έξω από αυτό􀀑 Η στάση των γονέων είναι και εδώ καθοριστική
για την επιτυχή αυτή μετάβαση􀀑
Στην παιδική ηλικία κάτι αλλάζει􀀑 Και η αλλαγή αυτή είναι πολύ καθο-
ριστική για όλους: σημείο αναφοράς δεν είναι πλέον μονάχα το σπίτι, η
οικογένεια, αλλά και η ομάδα των συνομηλίκων, η παρέα, οι συμμαθητές
στο σχολειό· μια νέα δηλαδή συλλογική πραγματικότητα, η οποία πολλές
φορές ξεπερνά σε ισχύ και επιρροή ακόμη και την ισχύ της οικογένειας􀀑 Οι
γονείς πολλές φορές αδυνατούν να το συνειδητοποιήσουν εκφράζοντας
έναν έντονο προβληματισμό για τον χαρακτήρα της κοινωνικοποίησης του
παιδιού τους, ένα παράπονο διότι έχουν χάσει τα αποκλειστικά προνόμια
της επιρροής πάνω του, μια διστακτικότητα και έναν φόβο για τις παρέες
του, για τα νέα του ερεθίσματα􀀑 Πρέπει ωστόσο να συνειδητοποιήσουν πως
η εξέλιξη αυτή είναι απολύτως φυσιολογική, και ότι σε καμία περίπτωση δεν
έρχεται να λειτουργήσει αντιθετικά ως προς τον δικό τους ρόλο ούτε και να
τον αποδυναμώσει􀀑 Αυτό που χρειάζεται είναι να παραμένουν μια σταθερή
εστία αναφοράς για το παιδί τους, να παραμένουν πάντοτε δίπλα του, πα-
ρακολουθώντας όλα τα βήματα και τις κινήσεις του, παρέχοντάς του την
απαραίτητη ασφάλεια και ενθάρρυνση, ώστε και εκείνο να αναπτύξει και
να διαμορφώσει μια σταθερή προσωπικότητα κατά τις επαφές του με τους
συνομήλικούς του􀀑
Στο στάδιο αυτό επομένως το παιδί βρίσκεται σε σταθερή επίδραση με
τους συνομήλικούς του, οι οποίοι καθορίζουν σε έναν μεγάλο βαθμό τα γού-
στα του, τις προτιμήσεις του και διαμορφώνουν τα σημεία αναφοράς του􀀑
Κινούμενο μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας, μεταξύ επιθυμίας και
ανάγκης ικανοποίησής της αναζητά συμπαίχτες, συντρόφους φανταστικούς
ή πραγματικούς, επιζητεί μια ομάδα αναφοράς, μια ομάδα παιγνιδιού, η οποία
θα το κάνει να αισθάνεται μέρος μιας ευρύτερης κοινότητας ατόμων με κοι-
39
νά χαρακτηριστικά􀀑 Το παιδί ταλαντεύεται μεταξύ της ανάγκης για κοινωνική
αποδοχή και του φόβου της κοινωνικής απόρριψης, της επιθυμίας να είναι
δημοφιλές και του φόβου της κοινωνικής απομόνωσής του􀀑
Με βάση το φροϋδικό εξελικτικό σχήμα στο στάδιο αυτό το παιδί διανύει
την περίοδο της λανθάνουσας σεξουαλικότητας, δεν έχει αναπτύξει δηλαδή
πλήρως τον ετερόφυλο σεξουαλικό του προσανατολισμό και την έμπρακτη
έκφραση της προτίμησής του για τα παιδιά του αντίθετου φύλου􀀑 Βρισκό-
μενο στο ενδιάμεσο μεταξύ του ναρκισσισμού της παιδικής ηλικίας και του
ετερόφυλου ερωτικού συναισθήματος της εφηβικής ηλικίας δεν εμφανίζει
ακόμη τα έντονα συγκινησιακά στοιχεία της ετερόφυλης σεξουαλικής προ-
τίμησης􀀑 Οι παρέες του είναι συνήθως παιδιά του ίδιου φύλου, με τα οποία
μοιράζεται τις δραστηριότητες και τους ρόλους εντός της ομάδας􀀑
Όπως είπαμε, και εδώ η συμβολή των γονέων είναι καθοριστική􀀑 Ένα παιδί
το οποίο ικανοποιεί σε σημαντικό βαθμό τις απαιτήσεις του σε σχέση με την
εικόνα την οποία καλλιεργεί για τον εαυτό του, σε σχέση με το ιδανικό του
εγώ, όπως αναφέραμε προηγουμένως, θα αναζητήσει σε πολύ μικρό βαθ-
μό κάποιες μορφές ανεπιτυχούς υπεραναπλήρωσής του στις παρέες του􀀑
Με απλά λόγια, όταν αντλεί την απαραίτητη αυτοπεποίθηση και ενθάρρυνση
από την οικογένειά του και το σπίτι του, τότε δεν κινδυνεύει να παρασυρθεί
στην υιοθέτηση κάποιων αρνητικών ρόλων εντός της ομάδας του, όπως η
αναγκαστική επιβολή σε παιδιά μικρότερης ηλικίας, η δουλοπρέπεια, η συ-
ναναστροφή με ενήλικους και όχι με άτομα της ηλικίας του, η απομόνωση, η
αντικοινωνική συμπεριφορά ή η υπερβολική αναστολή, η ανωριμότητα και ο
παλιμπαιδισμός, πολλές φορές και τα διάφορα ψυχοσωματικά σύνδρομα ή η
σχολική φοβία􀀑
Οι γονείς χρειάζεται να ενθαρρύνουν το παιδί, να το ωθούν σε διάφορες
παραγωγικές δραστηριότητες σε σχέση με την ηλικία του, να του υποδεικνύ-
ουν τρόπους πρακτικής προσαρμογής εντός της πραγματικότητας, να του
διδάσκουν διάφορες δεξιότητες, να του δείχνουν διάφορες επιδιορθώσεις
και κατασκευές, να μην είναι υπερβολικοί και πιεστικοί με τη μελέτη του􀀑 Το
κυριότερο, να αποφεύγουν τη δημιουργία ενοχικών τάσεων, οι οποίες σχετί-
ζονται με κάποια φοβία ανεπάρκειας από την πλευρά του παιδιού, όταν εκεί-
νο θεωρεί πως δε γίνεται αντικείμενο αποδοχής από τους γονείς του ή από
την παρέα του􀀑 Εν ολίγοις και εδώ χρειάζεται σαφής και ξεκάθαρη γονεϊκή
συμπεριφορά, η οποία αφ’ ενός εκφράζει αμέριστα τη γονεϊκή αποδοχή και
την ενθάρρυνση της συμπεριφοράς του, αφ’ ετέρου του δείχνει ξεκάθαρα
ποια είναι τα όριά του, μέχρι πού μπορεί να κινηθεί και τι ακριβώς έχει να
προσμένει􀀑
40
Γ. Περίοδος της εφηβικής ηλικίας
Η περίοδος της εφηβείας αποτελεί μια εξίσου μεταβατική περίοδο για το
παιδί, καθώς σηματοδοτεί το πέρασμα, τη μετάβαση από την παιδική στην
ενήλικη ζωή􀀑 Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται ως η δεύτερη γέννηση του
ατόμου, καθώς οι αλλαγές πρωτίστως στον σωματικό τομέα αλλά και πα-
ράλληλα στον γνωστικό και συναισθηματικό τομέα είναι καθοριστικές αλλά
και πρωτόγνωρες􀀑 Η περίοδος αυτή συμπίπτει με το στάδιο της ετερόφυλης
σεξουαλικότητας στη φροϋδική ανάλυση, καθώς η σεξουαλικότητα του παι-
διού είναι πλήρως διαμορφωμένη και οι προτιμήσεις του για το άλλο φύλο
εκδηλώνονται πλέον έμπρακτα􀀑
Η εφηβεία αναφέρεται στις συναισθηματικές αλλαγές οι οποίες σχετίζονται με
την ήβη, τις μεταβολές στο σώμα του εφήβου􀀑 Η εφηβεία δηλαδή περιλαμβάνει
τον ευρύτερο γνωστικό και συναισθηματικό τομέα της ζωής του παιδιού, καθώς
βιώνει τις αλλαγές της ήβης και ως εκ τούτου ενέχει ένα χρονικό διάστημα πολύ
μεγαλύτερο από το αντίστοιχο της ήβης􀀑 Η ήβη διαρκεί συνήθως 2-4 έτη με πρω-
τεύον γνώρισμα την ανάπτυξη την αναπαραγωγικού συστήματος και δευτερεύ-
οντα τα διάφορα εξωτερικά χαρακτηριστικά, όπως την εμφάνιση του στήθους,
την ηβική κόμη, την τρίχωση του προσώπου, την αλλαγή του τόνου της φωνής􀀑
Αντιθέτως, η εφηβεία διαρκεί συνήθως 7-8 έτη και εμπεριέχει την ήβη􀀑
Στον βιοσωματικό τομέα οι αλλαγές στον έφηβο είναι καθοριστικές, καθώς
υιοθετεί ένα νέο βιοσωματικό είδωλο και οδηγείται στην αποδοχή μιας νέας
εικόνας για τον εαυτό του: στήθος, αλλαγές στο ύψος (αύξηση κατά 25%),
στο βάρος (αύξηση κατά 50%), αύξηση των μακρών οστών, ακμή􀀑 Πρόκειται
για το αποκαλούμενο αυξητικό τίναγμα της εφηβείας, το οποίο εκδηλώνεται
στα κορίτσια κατά το 9ο έτος περίπου, ενώ στα αγόρια κατά το 11ο􀀑 Να επιση-
μάνουμε εν προκειμένω πως τα χρονικά αυτά όρια είναι ενδεικτικά, με βάση
δηλαδή στατιστικές μελέτες και μόνο, οι οποίες αναφέρονται πάντοτε στον
επισφαλή μέσο όρο, με χαρακτηριστικό πάντοτε γνώρισμα τη διαρκή μείωσή
τους􀀑 Η χρονική δηλαδή περίοδος της εμφάνισης της ήβης, με την πάροδο
των χρόνων, γίνεται όλο και πιο πρώιμη για τον έφηβο􀀑 Χαρακτηριστικό είναι
ως εκ τούτου το φαινόμενο της πρώιμης και αργοπορημένης ήβης τόσο στα
αγόρια όσο και στα κορίτσια􀀑
Στον γνωστικό και συναισθηματικό τομέα, ο οποίος βρίσκεται σε άμεση
συνάρτηση με τις βιοσωματικές αυτές αλλαγές, οι αλλαγές είναι εξίσου εμ-
φανείς􀀑 Ο έφηβος εξέρχεται από οποιαδήποτε εγωκεντρική αναφορά της
παιδικής ηλικίας, η γλώσσα του αποκτά έναν αμιγώς επικοινωνιακό χαρακτή-
ρα, στοχεύει στους άλλους, στην κοινοποίηση των συναισθημάτων του, στην
ανταλλαγή των απόψεών του􀀑 Η αφαιρετική του σκέψη τού επιτρέπει πλέον να
41
συλλαμβάνει μια συνθήκη στην ολότητά της, να αναπτύσσει ολοκληρωμένους
και πλήρεις συλλογισμούς σε ευρύτερο πλαίσιο􀀑
Παράλληλα, η συναισθηματική του ζωή κατακλύζεται από μια αμφιθυμική
διάθεση, μια κυκλοθυμία ως προς την έκφραση των συναισθημάτων του, μια
υπερευαισθησία και ευσυγκινησία εξ αιτίας της αύξησης των ορμονών του,
από την εναλλαγή της επιθυμίας για απομόνωση αλλά και για έντονη κοινω-
νική συναναστροφή, από μια νευρικότητα και μια υπερβολική ανησυχία, από
μια αίσθηση παντοδυναμίας αλλά και από μια υπερβολική φοβία για έλλειψη
δυνατοτήτων ή έλλειψη αυτοπεποίθησης συνάμα􀀑 Είναι η περίοδος κατά την
οποία μπορεί να αμφισβητήσει όλους και όλα και ως εκ τούτου εκδηλώνεται
έμπρακτα η αντιδραστική του συμπεριφορά απέναντι στους άλλους και ιδίως
στο άλλο φύλο, η εναντίωσή του προς κάθε μορφή εξουσίας, γονεϊκής, σχολι-
κής, κοινωνικής ευρύτερα, η υπερενασχόληση με το σεξ και συνάμα η υπέρ-
μετρη αιδημοσύνη για θέματα τα οποία σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα, η
συνήθης ονειροπόληση και οι τάσεις φυγής􀀑
Όπως είναι ευνόητο, η σχέση του παιδιού με τους γονείς κατά την περίοδο
της εφηβείας τίθεται σε πλήρη επαναδιαπραγμάτευση􀀑 Οι γονείς αποτελούν
το πρώτο πρόσωπο προς αμφισβήτηση, καθώς το παιδί αισθάνεται πλέον πως
είναι σε θέση να πράξει με την ίδια ετοιμότητα όλα όσα έπρατταν έως τώρα οι
γονείς του και εκείνο αδυνατούσε να αναπαράγει, ακόμη και στον τομέα της
σεξουαλικότητας: το παιδί αισθάνεται για πρώτη φορά στη ζωή του ως μικρός
ενήλικος􀀑 Η παραδοχή αυτή είναι πολύ σημαντική και δίνει ακριβώς το στίγμα
της στάσης την οποία χρειάζεται να κρατήσουν οι γονείς απέναντί του􀀑 Ο έφη-
βος έχει πλέον ανεξαρτητοποιηθεί πλήρως από την οικογένειά του, αισθάνε-
ται ως η πλέον αυτόνομη προσωπικότητα, αμφισβητεί εμπράκτως τα γονεϊκά
πρότυπα, αισθάνεται πρωτίστως την ανάγκη κοινωνικής αποδοχής καθώς και
την ανάγκη υιοθέτησης προτύπων τα οποία συμβαδίζουν με τη συμπεριφορά
της ομάδας􀀑 Ο έφηβος διαμορφώνει πια τον προσωπικό του μύθο, τον δικό
του κόσμο, με κριτήρια τα οποία θεωρεί πως υπαγορεύονται πρωτίστως από
αυτόν τον ίδιο και όχι την οικογένειά του -με εμφανή βέβαια εν προκειμένω τον
κίνδυνο της ενδεχόμενης ανεξέλεγκτης υποταγής σε μια άλλη, εξω-γονεϊκή
αρχή􀀑 Ο έφηβος έχει έντονη την ανάγκη της αποδοχής από τους άλλους, από
την παρέα, την ανάγκη του θαυμασμού από το άλλο φύλο􀀑
Η αμφιθυμική αυτή στάση του εφήβου δε θα έπρεπε να προβληματίζει
καθόλου τους γονείς, τους οποίους πολύ συχνά παρασύρει σε έναν ασυνεί-
δητο ανταγωνισμό􀀑 Ενώ βλέπουμε για παράδειγμα έναν έφηβο να περπατά
στο αντίθετο πεζοδρόμιο από τους γονείς του ή να μπαίνει στην αίθουσα ενός
κινηματογράφου χωριστά από αυτούς, ένδειξη της αποδέσμευσης από έναν
42
κλασσικό έως τότε συσχετισμό υπακοής αλλά και της φοβίας μήπως θεω-
ρηθεί από την ομάδα των συνομηλίκων του ως μη αποκομμένος από τον οι-
κογενειακό ομφάλιο λώρο, την ίδια στιγμή τον βλέπουμε να έχει την ανάγκη
έμπρακτης εκδήλωσης της αγάπης και της τρυφερότητας των γονέων του, να
αναρωτιέται εμπρός τους εάν τον αγαπούν όπως πριν􀀑
Τι ακριβώς σημαίνει η αμφιθυμία της εφηβικής ηλικίας; Ότι ο έφηβος αι-
σθάνεται ταυτόχρονα ενήλικος και παιδί και πως έτσι ακριβώς απαιτεί να τον
αντιμετωπίζουν και οι γονείς του􀀑 Να του παρέχουν δηλαδή το κατάλληλο
υποστηρικτικό πλαίσιο, το οποίο θα του δώσει τη δυνατότητα να αναπτύξει
την αυτονομία του, να αισθάνεται πως πατά στις δικές του και μόνο δυνάμεις,
να θεωρεί πως οι κινήσεις και οι προτιμήσεις του είναι αποτέλεσμα δικών του
επιλογών, ενώ παράλληλα θα του εξασφαλίζει το κατάλληλο συγκινησιακό
κλίμα, την κατάλληλη και απαραίτητη φροντίδα, ώστε να αισθανθεί το επιθυ-
μητό παιδί της οικογένειας του, πως δεν έχει χάσει κανένα από τα προνόμια
της παιδικής ηλικίας τώρα που αισθάνεται πλέον ενήλικος􀀑
Τι ζητά ο έφηβος στην εφηβεία; Απλώς μία ταυτότητα, ένα σταθερό σημείο
αναφοράς, ώστε να περιχαρακώσει όλες αυτές τις κοσμογονικές αλλαγές τις
οποίες βιώνει􀀑 Μία ταυτότητα μέσα και έξω από την οικογένειά του, με τη συν-
δρομή των γονέων του και παράλληλα χωρίς αυτήν􀀑 Όταν η στάση των γονέ-
ων του ως προς την αναζήτηση αυτή του εφήβου είναι απλώς υποστηρικτική
και μόνο, ούτε δηλαδή παρεμβατική αλλά ούτε και εντελώς αποστασιοποιη-
μένη, η όλη αυτή διαδικασία θα έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα και ο έφηβος
δεν θα αναγκαστεί να αναζητήσει την ταυτότητα αυτή αλλού, πολλές φορές
με επιβλαβή και ανορθόδοξο για τον ίδιο τρόπο􀀑 Οι γονείς χρειάζονται να
είναι δίπλα του, να ελέγχουν διακριτικά τις επιλογές του και να παρεμβαίνουν
άμεσα, όπου χρειαστεί, αφήνοντας όμως πάντα το σχετικό και αναγκαίο πε-
ριθώριο αυτονομίας για τη διαμόρφωση της προσωπικής κρίσης του παιδιού
τους είτε αυτή αναφέρεται σε θέματα καθημερινής συμπεριφοράς είτε σε θέ-
ματα μελέτης είτε σε θέματα επιλογής παρέας είτε σε ευρύτερες κοινωνικές
και επαγγελματικές επιλογές􀀑