Τιμωρία – Πόσο αποτελεσματική είναι;
Στη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων της επαγγελματικής μου εμπειρίας, έχω δεχθεί αμέτρητες φορές ερωτήσεις που αφορούν στην αποτελεσματικότητα της τιμωρίας στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού. Αν και η απάντηση -σύμφωνα με όλες τις έρευνες των τελευταίων δεκαετιών- είναι απόλυτα σαφής, παρόλ΄αυτά, ο τρόπος που αυτή θα δοθεί προς στους γονείς θεωρώ πως δεν είναι καθόλου απλός. Η όποια απάντηση θα πρέπει να γίνεται πάντα με απόλυτο σεβασμό προς τις δυσκολίες που τυχόν αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη οικογένεια και λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο διαπαιδαγώγησης του κάθε γονέα ως παιδί, τις πολιτισμικές του καταβολές και τους όποιους άλλους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που τυχόν επηρεάζουν τον τρόπο αντιμετώπισης των δυσκολιών της διαπαιδαγώγησης του συγκεκριμένου παιδιού.

Η αλήθεια είναι πως μάλλον δεν υπάρχει γονέας που να μην έχει εκφράσει ποτέ κάποιου είδους απειλή, στην προσπάθειά του να οριοθετήσει τη συμπεριφορά του παιδιού του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει και νομιμοποίηση της τιμωρίας. Η όποια παρεκτροπή μας δεν έχει ιδιαίτερες συνέπειες, αρκεί να μην είναι υπερβολική και να μην αποτελεί τον κανόνα της στάσης μας απέναντι στο παιδί, όταν δεν καταφέρνουμε να διαχειρισθούμε τις δύσκολες καταστάσεις που υπάρχουν πάντα στο μεγάλωμά του.

Αρκετοί γονείς ισχυρίζονται πως καταφεύγουν στη «λύση» της τιμωρίας -όπως άλλοι στην  αθέτηση των ορίων που έχουν συμφωνηθεί- γιατί δεν αντέχουν τους καυγάδες. Μα δεν είναι δυνατόν να υπάρξει σχέση -πολύ περισσότερο με ένα μικρό παιδί- χωρίς συγκρούσεις, εντάσεις και ματαιώσεις. Αυτό, αν και δυσάρεστο, είναι αναπόφευκτο αλλά και απόλυτα απαραίτητο, καθώς δίνει στο παιδί την ευκαιρία να μάθει να διαχειρίζεται αποτελεσματικά διαπροσωπικές διαφορές, να δοκιμάζει τα όριά του, να αναγνωρίζει τα όρια και τις συναισθηματικές ανάγκες των άλλων και να αρχίσει να τα λαμβάνει υπόψη.

Η αποτελεσματικότητα της τιμωρίας

Όπως προαναφέραμε, όλα τα ερευνητικά ευρήματα και οι θεωρίες της εξελικτικής ψυχολογίας, από τη δεκαετία του -30 και μετά, καταδεικνύουν με σαφήνεια δύο πράγματα:
 οι γονείς οφείλουν να είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι και ζεστοί και να το δείχνουν συστηματικά με διάφορους σαφείς τρόπους (αγκαλιές, φιλιά, λόγια κ.ά.), να έχουν μια θετική στάση απέναντι στο παιδί και στη ζωή και
 να έχουν κάποια μορφή ελέγχου και να μπορούν να βάζουν τα απαραίτητα όρια.
Όπως και με όλα τα σημαντικά θέματα, υπάρχουν διαφορές στον τρόπο διαπαιδαγώγησης ανάμεσα στις διάφορες χώρες και στα διάφορα πολιτισμικά περιβάλλοντα, αλλά και μεταξύ των διαφόρων γονιών. Κάποιοι χτυπούν, άλλοι τρομοκρατούν ή εκβιάζουν, άλλοι στέλνουν το παιδί στο δωμάτιό του μέχρι να ηρεμήσει ή για ύπνο, άλλοι το ουρλιάζουν πριν καν ακούσουν τι έχει να τους πει, άλλοι το αγνοούν παραμένοντας σιωπηλοί και συναισθηματικά ψυχροί και απόμακροι κ.τ.λ.

Στις Η.Π.Α., για παράδειγμα, όταν η έρευνα απέδειξε πως η σωματική τιμωρία του παιδιού -που χρησιμοποιούνταν κατά κόρον παλαιότερα, όπως και σε πολλές άλλες χώρες- δεν βοηθά στο ελάχιστο στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού, τότε εφευρέθηκε ως  εναλλακτική λύση το αποκαλούμενο «time out», που σημαίνει πως το παιδί θα πρέπει να πάει μόνο του στο δωμάτιό του ή κάπου αλλού μέχρι να ηρεμήσει. Προσωπικά, θεωρώ τη μέθοδο αυτή τουλάχιστον σκληρή, αν όχι σαδιστική, απαράδεκτη και αντιπαιδαγωγική. Φαντάζεστε ένα 4χρονο ή 5χρονο μικρό παιδί που κλαίει και χτυπιέται, νιώθοντας απόγνωση, θυμό ή ανημπόρια, να μείνει μόνο του και χωρίς βοήθεια με όλα αυτά τα τόσο δύσκολα συναισθήματά του; Πως θα μας βιώσει ως γονείς;

Τέτοιου είδους μέθοδοι μπορεί να έχουν σοβαρότερες συνέπειες ακόμα και από μια φυσική τιμωρία. Μπορεί να «συμμορφώνουν» μεν το παιδί και να το κάνουν να «ηρεμήσει», οδηγώντας το, όμως, ταυτόχρονα σε μια συναισθηματική απομόνωση και στην επιλογή να κρατά στο εξής τις σκέψεις και τα συναισθήματά του για τον εαυτό του. Ποιος ο λόγος να τα μοιρασθεί όταν έχει χαθεί η εμπιστοσύνη του προς τους ενήλικες γύρω του; Η επιλογή κάποιων παιδιών, που αντιμετωπίζονται με παρόμοιο τρόπο, μπορεί να είναι η αποφυγή των ενηλίκων και η αναζήτηση ομάδων συνομηλίκων -ακόμα και παραβατικών- που να λειτουργούν ως υποκατάστατο της οικογένειας που αισθάνονται πως δεν έχουν.

Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι να έχουμε, ως γονείς, από την αρχή σαφή και προβλέψιμα όρια που να τηρούνται με συνέπεια και σε κάθε περίπτωση, εκτός κάποιων εξαιρέσεων οπότε εξηγούμε στο παιδί τους λόγους της υπέρβασής τους. Η όποια τυχόν «τιμωρία» ποτέ δεν θα πρέπει να είναι δυσανάλογη της όποιας ασυνέπειας ή της ηλικίας του παιδιού. Είναι πολύ διαφορετικό να πούμε στο παιδί μας «Δεν θα δεις τηλεόραση, αφού δεν διάβασες» από το «Δεν θα πας αύριο στο πάρτι γενεθλίων του συμμαθητή σου, επειδή δεν διάβασες». Το δεύτερο είναι πολύ σκληρό και άδικο.

Τέτοιου είδους τιμωρίες έχουν επίπλαστα και ευκαιριακά αποτελέσματα, οδηγώντας τα παιδιά στην απόκρυψη διαφόρων θεμάτων που τα αφορούν και μη βοηθώντας τα να χρησιμοποιούν το διάλογο ως μέσο διευθέτησης διαφορών και διαπραγμάτευσης στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Αντίθετα, τα μαθαίνουν να χρησιμοποιούν τις απειλές και να τους εκβιασμούς ως μέσα επιβολής των θέλω τους στους άλλους και, το χειρότερο, να συνεχίσουν αργότερα, ως γονείς, την ίδια μορφή άσκησης βίας, εξουσίας και επιβολής του νόμου του ισχυρού στα δικά τους παιδιά…

Οι τιμωρίες συχνά προσβάλουν βάναυσα και δημιουργούν ψυχική και φυσική απόσταση. Ως γονείς, θα πρέπει να σκεφθούμε σοβαρά τους τρόπους που θα επιλέξουμε για να χειρισθούμε διάφορες δύσκολες συμπεριφορές των παιδιών μας. Θα πρέπει πρώτα να αποφασίσουμε το τι πραγματικά θέλουμε να καταφέρουμε με αυτές. Αποσκοπούμε στην υποταγή ή υπακοή του παιδιού μας ή στη δημιουργία μιας μακρόχρονης και ουσιαστικής σχέσης ζωής μαζί του; Γονεϊκότητα σημαίνει μακρόπνοη σχέση εμπιστοσύνης και όχι υποταγής και χειραγώγησης που βαφτίζεται ως αναγκαία δήθεν «για το καλό σου»…

Σημείο αναφοράς το είδος των προσωπικών σχέσεων που θα επιθυμούσαμε για τους εαυτούς μας
Πειθαρχία, τιμωρία και αντίποινα. Αλήθεια, πως θα νιώθαμε εάν αντιμετωπιζόμασταν με παρόμοιο τρόπο από τους συναδέλφους, τους φίλους, τους συγγενείς, τους ερωτικούς συντρόφους ή τους συζύγους μας; Πως θα αντιδρούσαμε αν μας έστελναν στο δωμάτιό μας μέχρι να ηρεμήσουμε, μας ούρλιαζαν, μας χτυπούσαν ή μας στερούσαν την έξοδο σε περίπτωση που κάναμε κάτι που τους δυσαρεστούσε; Οι περισσότεροι από εμάς δεν θα μπορούσαμε καν να φαντασθούμε κάτι τέτοιο. Φαντάζει αλλόκοτο και διεστραμμένο και είναι αυτονόητο πως δεν νοείται να υπάρχει σε οποιουδήποτε είδους ενήλικη σχέση.  Γιατί, όμως, δεν ισχύει το ίδιο όταν αυτό συμβαίνει στη σχέση με τα παιδιά μας και μάλιστα από εμάς τους ίδιους;

Σε προηγούμενο άρθρο μιλήσαμε για τις συνέπειες της λεκτικής βίας και της τιμωρητικής σιωπής, και σε ένα ακόμα παλαιότερο για την άσκηση σωματικής βίας στις ερωτικές σχέσεις. Με το δίκιο τους οι γυναίκες, που γίνονται αποδέκτες παρόμοιων συμπεριφορών, θεωρούνται ως θύματα άσκησης βίας και θα πρέπει να βοηθούνται με κάθε δυνατό τρόπο ώστε να την αποτρέψουν γιατί οι ψυχικές συνέπειές τους μπορεί να είναι δραματικές. Τι γίνεται, όμως, με τα παιδιά; Πόσο εύκολα μπορούν να προστατευθούν από μια ανάλογη άσκηση βίας; Γιατί το παιδί θεωρείται ακόμα από πολλούς ως κτήμα τους, όχι όμως και η/ο σύντροφός τους;

Θεωρώ πως όχι μόνο η τιμωρία αλλά ούτε οι δωροδοκίες, οι εκβιασμοί, οι απειλές και άλλα παρόμοια έχουν θέση σε μια διαπαιδαγώγηση που αποβλέπει στην εδραίωση μιας αμφίδρομης σχέσης εμπιστοσύνης με το παιδί. Το τελευταίο, όπως και οι περισσότεροι ενήλικες, νιώθει καλά όταν υπάρχει τάξη, σαφήνεια, προβλεψιμότητα και σεβασμός στη σχέση μας μαζί του. Κανείς, ασχέτως ηλικίας, δεν νιώθει καλά δίπλα σε ένα άτομο που είναι απρόβλεπτο, ασαφές και χωρίς όρια.

Εάν το παιδί μας δεν έχει όρια και δεν τιθασεύεται εύκολα, τότε -πριν απ΄οτιδήποτε άλλο- ας αναλογισθούμε το πως εμείς οι ίδιοι ήμασταν απέναντι στο παιδί όλα τα προηγούμενα χρόνια, ποια ήταν η σχέση μας με τον άλλο του γονιό και τα άλλα σημαντικά πρόσωπα της ζωής μας και κυρίως τι κάναμε, πως του φερόμασταν και όχι τι του λέγαμε.

Εάν θέλουμε να διαπλάσουμε ένα παιδί με ελεύθερο πνεύμα, που να σέβεται και να αγαπά τον εαυτό του και τους άλλους, τότε η συνταγή αυτή δεν θα πρέπει να περιέχει στοιχεία όπως υποταγή, φόβος, ενοχή και ντροπή. Αντίθετα, η σχέση μας μαζί του θα πρέπει να βασίζεται στη συνεργασία, στην ειλικρίνεια, στην αλληλοκατανόηση και σε λογικές δόσεις χιούμορ! Αυτό προϋποθέτει υπομονή, χρόνο και συνεχή προσπάθεια. Για γρήγορες λύσεις, που στην ουσία μόνο εμάς εξυπηρετούν, υπάρχει πάντα η «λύση» της…τιμωρίας…

Η επιλογή δική σας!!!

Σάββας Ν. Σαλπιστής, Ph.D.
http://www.i-psyxologos.gr/timoria-paidia.png “τιμωρία παιδιά”

Advertisements