Η συναισθηματική και η σωματική κακοποίηση
Η παιδική κακοποίηση μπορεί να πάρει διάφορες μορφές. Δύο από αυτές είναι η σωματική και η συναισθηματική κακοποίηση. Η σωματική κακοποίηση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, ξύλο, κλωτσιές, τράνταγμα, πέταγμα ή άρπαγμα του παιδιού, αλλά και σοβαρότερες καταστάσεις όπως δαγκωνιές, τραυματισμούς στο σώμα του, κακώσεις, εγκαύματα, κλπ. Η συναισθηματική κακοποίηση αφορά σε απόρριψη και εκφοβισμό του παιδιού, λεκτική υποτίμηση και γελοιοποίηση του, απειλή και έκθεση σε καταστάσεις που το ντροπιάζουν. Επίσης, περιλαμβάνει μηνύματα που πολλές φορές οι γονείς δίνουν στο παιδί, όπως ότι είναι ανάξιο και δεν αξίζει να του προσφέρεται αγάπη παρά μόνο όταν ικανοποιεί τις ανάγκες τους.
Οι γονείς που πολλές φορές καταλήγουν να κακοποιούν το παιδί δεν το κάνουν επίτηδες. Παράγοντες όπως οι απαιτήσεις και οι δυσκολίες της καθημερινότητας, η ανεργία, το έντονο άγχος, η οικονομική δυσχέρεια, η άγνοια του πώς να είναι κανείς γονέας, η χρήση αλκοόλ και ουσιών, αλλά και διάφορα ψυχολογικά προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίζουν οι γονείς μπορούν να τους οδηγήσουν να γίνουν επιθετικοί προς το παιδί. Επίσης, η πίστη στις αντιλήψεις των μεγαλυτέρων και στις παραδόσεις (το ξύλο βγήκε από το παράδεισο), μπορεί να τους εξωθήσουν να γίνουν λεκτικά ή σωματικά επιθετικοί προς τα παιδιά τους. Σε πολλές περιπτώσεις οι σχέσεις ανάμεσα στους γονείς ή τους γονείς και τα παιδιά είναι διαταραγμένες, με αποτέλεσμα το παιδί να γίνεται αποδέκτης της έντασης που επικρατεί μέσα στην οικογένεια. Επίσης, πολλοί γονείς που έχουν κακοποιηθεί ως παιδιά επαναλαμβάνουν αυτό το μοτίβο με τα παιδιά τους, συνήθως άθελα τους.
Επιπτώσεις της κακοποίησης στο παιδί:
Το παιδί που κακοποιείται, μεγαλώνει πιστεύοντας ότι είναι ανάξιο και «φταίει» για την κακοποίηση που υφίσταται. Μερικοί γονείς πιστεύουν ότι «ένα χαστούκι» δεν έβλαψε ποτέ κανέναν. Αλλά το ένα χαστούκι είναι πιθανό να φέρει και ένα δεύτερο και αυτό ένα τρίτο και ούτω καθεξής.
Και ενώ ο σωματικός πόνος μπορεί να ξεχαστεί, οι ψυχολογικές επιπτώσεις της κακοποίησης κατά την παδική ηλικία έχουν διάρκεια και επηρεάζουν τη ζωή των παιδιών ακόμα και μετά την ενηλικίωση τους. Μερικά από τα συμπτώματα που παρουσιάζουν τα παιδιά που έχουν κακοποιηθεί είναι τα ακόλουθα: χαμηλή αυτοεκτίμηση, ανασφάλεια, καταθλιπτική διάθεση, φόβος/αποτυχία να αντιμετωπίσουν νέες καταστάσεις, τάσεις φυγής, διαταραχές στη συμπεριφορά τους όπως επιθετικότητα προς άλλα άτομα, ζώα κλπ, κλοπές, αυτοκαταστροφική συμπεριφορά, απόσυρση, σωματικοί πόνοι, μαθησιακές δυσκολίες, υπερκινητικότητα κλπ. Επιπρόσθετα, μεγαλώνοντας, μπορεί να παρουσιάσουν μειωμένη σωματική και νοητική ανάπτυξη, κατάχρηση ναρκωτικών ουσιών και αλκοόλ, δυσκολία στη δημιουργία στενών σχέσεων, αποτυχία στον εργασιακό τομέα, επιθετικότητα και παραβατικότητα, ενώ υπάρχει πιθανότητα να καταλήξουν να κακοποιούν και τα δικά τους παιδιά.
Συμβουλές προς τους γονείς
Είναι αυτονόητο ότι κάθε γονέας θα χάσει κάποια στιγμή την υπομονή του και θα πει/κάνει πράγματα που μπορεί να πληγώσουν το παιδί, αλλά όταν αυτό γίνεται σε κατ’ επανάληψη, τότε πλέον μιλάμε για κακοποίηση. Σε αυτή την περίπτωση είναι σημαντικό να ληφθούν μέτρα ώστε να διασφαλιστεί η ψυχική υγεία του παιδιού και να βοηθηθούν οι γονείς, ώστε να δώσουν ένα τέλος στο φαύλο κύκλο της κακοποιητικής τους συμπεριφοράς. Μερικά πράγματα που είναι σημαντικό να έχετε στο νου σας, όσον αφορά τη σχέση σας με τα παιδιά είναι τα ακόλουθα:
1) Πολλοί γονείς πίστευαν ότι το ξύλο αποτελεί ένα τρόπο να μάθει το παιδί «πειθαρχία». Ωστόσο, δε συνειδητοποιούν ότι το ξύλο αποτελεί μια μορφή βίας που οδηγεί στην παροδική συμμόρφωση του παιδιού από φόβο και σε καμία περίπτωση δεν πειθαρχεί ή μαθαίνει το παιδί πώς να συμπεριφέρεται σωστά. Αντίθετα, το παιδί που βιώνει σωματική κακοποίηση μαθαίνει ότι το να γίνεται και το ίδιο σωματικά επιθετικό προς άλλους είναι θεμιτό.
2) Να θυμάστε πάντα ότι τα παιδιά είναι παιδιά και δεν μπορούν να φερθούν σαν ενήλικες. Θα τρέξουν, θα φωνάξουν, θα κλάψουν, θα απαιτήσουν προσοχή, θα κάνουν θόρυβο, θα ρίξουν κάτω πράγματα κλπ. Θα κάνουν πράγματα που θα σας θυμώσουν-πολλές φορές για να τραβήξουν την προσοχή σας. Εάν προσπαθήσετε να τα πειθαρχήσετε με τη βία το μόνο που θα καταφέρετε είναι να φοβηθούν και να αγχωθούν σε τέτοιο βαθμό, που δε μπορούν να καταλάβουν τι είναι αυτό που σας ενόχλησε στη συμπεριφορά τους. Ως εκ τούτου, θα επαναλάβουν την ανεπιθύμητη συμπεριφορά. Είναι προτιμότερο να τους αφαιρέσετε ένα προνόμιο και να τους εξηγήσετε ήρεμα για πιο λόγο ενεργείτε με αυτό τον τρόπο, παρά να τους φωνάξετε ή να τα χτυπήσετε. Με τον τρόπο αυτό, τους δίνετε ένα πολύτιμο μάθημα για τη ζωή τους: τους μαθαίνετε ότι οι πράξεις τους έχουν συνέπειες.
3) Εάν αισθάνεστε ότι χάνετε την ψυχραιμία σας και ότι θα ξεσπάσετε στο παιδί, προσπαθήστε να διατηρήσετε τον έλεγχο. Εφόσον έχετε διασφαλίσει ότι το παιδί είναι ασφαλές και υπό την επίβλεψη κάποιου άλλου ενήλικα, φύγετε από το δωμάτιο. Μείνετε λίγο μόνη/ος σας, ακούστε μουσική, κάντε ένα μπάνιο, βγείτε μια βόλτα, πάρτε τηλέφωνο ένα αγαπημένο φίλο σας, διαβάστε ένα βιβλίο…κάντε οτιδήποτε σας βοηθάει να γεμίσετε τις μπαταρίες σας. Όταν νιώσετε ήρεμη/ος μιλήστε στο παιδί ψύχραιμα για το πώς αισθανθήκατε και μη το κάνετε να νιώσει ενοχές.
4) Εάν έχετε κάνει κάτι λάθος ζητήστε συγγνώμη από το παιδί. Με τον τρόπο αυτό του μαθαίνετε ότι δεν είναι κακό να παραδεχόμαστε τα λάθη μας. Αποτελείτε παράδειγμα για το παιδί σας και θα εκτιμήσει την ειλικρίνεια σας.
5) Μη βάζετε ταμπέλες στα παιδιά. Μη λέτε «είσαι κακό παιδί», «είσαι τεμπέλης», «είσαι γκρινιάρης» κλπ. Είναι σημαντικό να χαρακτηρίζετε τη συμπεριφορά του παιδιού και όχι το ίδιο το παιδί. Κάτι τέτοιο έχει θα έχει ως αποτέλεσμα να αισθανθεί ανάξιο και να έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση. Είναι άλλο να λέμε «αυτό που έκανες με στενοχώρησε» και άλλο «είσαι κακό παιδί που μου μίλησες έτσι».
6) Μη συγκρίνετε το παιδί με άλλα παιδιά. Εκφράσεις όπως «κοίτα τι ήσυχα που κάθετε ο αδερφός σου» το μόνο που καταφέρνουν είναι να κάνουν το παιδί να αισθανθεί ανάξιο. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Δώστε έμφαση στα θετικά του στοιχεία και μην υπερτονίζετε τις αδυναμίες του.
7) Ενισχύστε τις θετικές συμπεριφορές του παιδιού και επιβραβεύστε τις. Εάν θεωρείτε ότι πρέπει να τιμωρηθεί για κάτι που έκανε, χρησιμοποιείστε κατάλληλες (και δίκαιες) ποινές και πάντα εξηγείτε στο παιδί το λόγο για τον οποίο του επιβάλλετε μια ποινή.
8) Όλοι χάνουμε τον έλεγχο κάποιες φορές αλλά εάν πιάνετε τον εαυτό σας να θυμώνετε συνέχεια με το παιδί, να το χτυπάτε, να του φωνάζετε και να το υποτιμάτε, αναζητήστε άμεσα τη βοήθεια ενός ψυχολόγου για εσάς και το παιδί. Με την κατάλληλη ψυχολογική στήριξη θα μπορέσετε να αποκαταστήσετε τη σχέση σας με το παιδί σας και να το βοηθήσετε να εξελιχθεί σε έναν συναισθηματικά υγιή ενήλικα.
Πηγή: Πρεκατέ, Β., & Γιωτάκος, Ο. (2005). Οδηγός εκπαιδευτικών και γονέων για την ανίχνευση της παιδικής κακοποίησης. Αθήνα: ΒΗΤΑ ΜΕΠΕ.